Kars'ta bunca yoksulluğun yanında dikkati çeken bir görünüm de kuyumcuların bol olması. Kuyumcular Derneği'ne kayıtlı otuza yakın kuyumcu var.
Vedat Gezay 16-17 yıllık bir kuyumcu. Kuyumcuların çoğunun meslekten gelmediğini söylüyor. Çoğu 1980 öncesi işlerin iyi olduğundan heveslenmiş bu işe. Gezay'a göçün nedenlerini soruyorum. "Vatandaş buradan bıkmış, ama devlet de buraya hiçbir şey yapmamış" diye özetliyor görüşlerini ve şöyle sürdürüyor:
"Bir süt fabrikası vardı, özelleştirdiler. Şeker fabrikasının temeli yıllar önce atıldı, hâlâ bir şey yapılmış değil. Mahalli radyo vardı, kapandı. Sovyetler'in ticari ataşeliği vardı, yok oldu gitti. Bunun yanında işsizlik korkunç boyutta. Altı ayı kış olan memlekette vatandaş nasıl çalışsın? 40 derecenin üstünde soğuk. Korkunç derecede unutulmuş, terk edilmiş bir kent Kars."
Gezay'a göre Sovyetler'e komşu olmak Kars için bir şans, ama bu, şanssızlığa dönüştürülmüş. Ayrıca burada 5-6 kültürden insan yaşıyor. İnsan mozayiği de canlı.
Esnafın işi birbirine bağlı. Birinde iş yoksa öbüründe de olmuyor.
Hamdi Eroğlu beyaz eşya satıyor. Ama satışları oldukça durgun.. Beş aydan 13 aya kadar taksit yapabiliyor. Renkli televizyondan çok siyah-beyaz televizyon satıyor. Çünkü halkın parası ancak buna yetiyor. Beyaz eşya Ankara'dan, halı İstanbul'dan geliyor. Bu göç olayı hızlandıkça satışlar da aynı oranda durgunluk gösteriyor. Satışlar daha çok köylünün ürün kaldırma dönemlerinde yoğunluk kazanıyor.
Kars'ta beş tane günlük gazete yayımlanıyor: Yeni Doğu, Halk, Kalıcı Barış İçin Mücadele, Hüryurt ve Serhat Kars.
İşte kimi gazetelerin başlıkları:
Mücadele: Öğretmensiz okulların açılışı devam ediyor.
Hüryurt: Azerbaycan'a giren Kızılordu, zehirli gaz kullanmış.
Halk: Havalar sertleşti.
Yeni Doğu: Orta dereceli okullarda boş geçen derslerin çaresi aranmalı ve bulunmalı.
Serhat Kars: Hasta çok, doktor yok.
Ve göçle bağlantılı iki haber: Taksitli indirim devri de başladı. Kars esnafı mesleği bırakıyor.
"Bu hizmetlerin ve yatırımların olması halinde vatandaşı Kars'ta tutmak için özendirici tedbir olarak dar gelirliden verginin hiç alınmaması, on milyon liraya kadar olan kazançtan çok az vergi alınması gerekir. Bir de yatırımcı kuruluşlara bazı kolaylıklar sağlanmalı ki yatırım yapsınlar. Bunlar olmadığı takdirde göç kaçınılmazdır Kars'tan..."
Göç Kars'ın hem maddi hem manevi yapısında onmaz yaralar açmış. Hayvancılık bitmiş, kaşar peyniri yok, balcılık ölmüş, halıcılık da...
Kuyumculuk yok olan el sanatlarından. Saraçlık da öyle. Bakırcılık bir zamanlar çok iyiymiş. Hatta bir bakırcılar çarşısı bile varmış. O da yok olan sanatlardan.
Yerel gazetelerde "satılık" ilanlarının yanında böylesi şiirler de görmek mümkün:
"Şehire gelenler ne iş yapacak
Vallahi billahi hep aç kalacak
Seyfullah Aydın'ı haklı bulacak
Kal kaldığın yerde otur kardeşim."
Karslı kaldığı yerde kalsın da ne yesin ne içsin? Esnaftan Erol Özakın Kars'ta hâlâ soğuk savaşın etkisinin sürdüğünü belirtiyor.
Önce devlet buradan göç etmiş.
Bizim de Kars'tan göç etme vaktimiz geldi.
Ne diyordu Cemal Süreya "Kars" şiirinde:
"Nasıl olsa yine bir gün
Döneriz bu yollardan geri
Senin elinde bir mendil
Öbüründe kuş sesleri"
Kuş seslerini bırakarak kara karanlığa bembeyaz bir kar mendiliyle terk eyliyoruz Kars'ı...
YARIN: Kars için iki şiir...
