Amerika Birleşik Devletleri'nde, Yale Üniversitesi'nde 1980'lerin başında yapılmış bir deney, üniversitelerin insan davranışlarını inceleyen bölümlerinde konu olmaya devam ediyor.

Deneyi yapan Stanley Milgram adlı bir bilimadamıdır. Deneyde iki oyuncu rol almaktadır. Oyunculardan biri, kendisine soru sorulan kişidir, vücuduna bağlı elektrik telleriyle oturmaktadır. Tellerin diğer ucunda elektrik veren bir alet vardır. Aletin üstünde bir gösterge ve rakamlar bulunmaktadır. Düğme çevrildiğinde ibrenin üzerine geldiği rakam, karşıdaki kişinin çekeceği acının düzeyini de belirtilmektedir, "canı az yanar", "canı çok yanar", "canı çok fazla yanar", "kalıcı araz yaratabilir" ya da "dikkat öldürücü olabilir" gibi... "Öldürücü" uyarısının yanındaki rakam, kadrandaki en yüksek rakam olan 500'dür.

Teşvik ve eğilim
Aletin yanında, ayakta üniformalı bir kişi durmaktadır. Bu, herhangi bir kuruma bağlılık çağrışımı yapmayan, ama "üniforma" duygusunu veren bir giysidir.

Aslında bu iki kişi de oyuncudur. Ama denek bunu bilmemekte, aletin gerçekten elektrik vermediğini de bilmemektedir. Deneye, kullanacağı aletin gerçekten elektrik verdiği ve karşıdaki insanın canının yanacağı söylenmiştir.

Denek gelir, aletin önüne oturur ve vücuduna teller bağlı olan kişiye bir soru sorar. "Sanık" cevabı bilmediği zaman aletin düğmesini çevirecek ve elektrik vererek onu cezalandıracaktır.

Denekler her seferinde yan tarafta duran üniformalı kişiye bir göz atarlar ve her seferinde biraz daha güçlü elektrik vermesi için teşvik eden işaretler alırlar.

Denekler ilk cezaları çok küçük dozda verirler, ama üniformalı kişinin daha ağır ceza istediğini anladıkları andan itibaren onun istediği gibi dozu artırırlar.

Karşıdaki kişinin acıyla kıvranması giderek daha az önemli olmaya başlar, elektrik giderek daha yüksek doza ulaşır. "Sanık" rolündeki oyuncu acılar içinde kıvranırken, denek üniformalı oyuncunun yönlendirmesine uyar.

Uçurumun kenarında...
Bazı deneklere farklı bir uygulama yapılır, deneyin bir aşamasında üniformalı oyuncu üniformasını çıkarır. O andan itibaren de denek üzerindeki etkisi azalır, denek onun "daha fazla elektrik ver" mesajlarını dinlememeye başlar.

Bazı denekler ise ilk baştan üniformasız, kendisiyle aynı giysileri olan yönlendirici ile karşılaşır ve onun etkileme çabalarına hiç aldırmaz, cezanın dozunu tümüyle kendi "takdiri"ne göre ayarlar.

Kırk yıl önce yapılan bu deneyin şöyle bir sonucu olmuş: Deneklerin yüzde 65'i ceza elektiriğinde 450 rakamına ulaşmış. Bir sonraki ve en yüksek rakam, 500'dür ve yanında "Dikkat öldürücü olabilir" yazdığını unutmamak gerekiyor.

(Bu deneyin hikâyesinin asıl kaynaktan okuyarak değil, bir özet aktarmayı biraz daha özetleyerek aktaradık.)