Petrol senaryosu

Dünya petrol fiyatları son yıllardaki en düşük düzeyine 1998 yılı sonlarında ulaştıktan sonra, 1999 yılı boyunca sürekli artış gösterdi. Bu eğilimin 2000 yılında duracağı ve tersine döneceği bekleniyordu. Ancak bu beklenti gerçekleşmedi ve fiyatlar geçen haftaya kadar genellikle 29-32 dolar aralığında kaldı. Petrol fiyatının yalnızca Türkiye'yi değil dünya ekonomisini de yakından ilgilendirdiği malum. Geçmiş deneyimlere bakıldığında 30 doların üzerinde bir fiyat seviyesinde uzunca bir süre kalınmış olması bazı sorulara yol açıyor.

Bu sorulardan bir tanesi, petrol fiyatlarının 30 dolar sınırının üzerinde uzun bir süre kalmış olmasının dünyada genel bir ekonomik durgunluğa yol açıp açmayacağıyla ilgili. Bu sorunun haklı bir tarihsel gerekçesi de var: Geçmiş 30 yıldaki genel ekonomik durgunluklar dönemleri hep pahalı petrol dönemleri ile çakışmış. Bunu üç kanaldan izah etmek mümkün. Birincisi, petrolün daha ağır bir masraf kalemi olması tüketicilerin diğer ürünlere olan talebinin düşmesine neden oluyor. İkinci olarak, pahalı petrolün yarattığı enflasyon baskısını azaltmak üzere merkez bankaları faiz artırarak ekonomilerini yavaşlatıyorlar. Son olarak, geçmişte görüldüğü üzere petrol fiyat artışları tüketiciler ve iş çevrelerinde güven eksikliğine ve belirsizliğe yol açan etkenlerden kaynaklanabiliyor.

Durum bu defa farklı
Yukarıda saydığımızı sonuncudan başlayarak teker teker ele alalım: Geçmişte petrol fiyatlarında ortaya çıkan şoklar 1973, 1979 ve 1990 yıllarında gerçekleşmiş ve bunların her birisi çok önemli politik olaylardan kaynaklanmış (sırasıyla Arap-İsrail savaşı, İran'da rejim değişikliği ve Irak'ın Kuveyt'i işgali). Bu defa ortada belirsizlikleri artıran ve güven eksikliğine yol açan bir politik olay yok sadece OPEC uygulamaları var. İkincisi, geçmişteki üç büyük petrol şokunun üçü de dünyada enflasyonun artma eğiliminde olduğu dönemlere denk gelmiş. 1998 sonunda başlayan petrol fiyat artışları ise Türkiye ve benzeri bir kaç ülke dışında, enflasyon sorununun artık halledildiği bir döneme denk geldi. Dolayısıyla, son şokun ABD ve Avrupa ülkelerinde fiyat artışlarını etkilemesi görece daha gecikmeli ve sınırlı oldu. Sonuçta, ABD ve Avrupa merkez bankaları da bu ortamda daha yumuşak önlemler almakla yetindiler. Üçüncü olarak, petrol artık gelişmiş ülkelerde eskiye oranla daha az önemli bir girdi haline geldi. Bunun Türkiye'nin de içinde bulunduğu gelişmekte olan ülkelerde daha az geçerli olduğu söylenebilir ama özet olarak son petrol fiyat artışının ABD ve Avrupa ekonomilerinde geçmişte olduğu gibi durgunluk yaratmasını beklemek doğru değil.

Hesaplar 24-25 $'a göre
Dolayısıyla Türkiye'nin ihracat pazarlarında daralma beklenmiyor. (Rusya ise petrol fiyat artışları sayesinde durumunu toparladı.) Ancak bu ülkelerdeki enflasyon endişeleri faizlerde bir ölçüde artışa yol açmış durumda. Bu ise Türkiye'ye fon akışının maliyetini yükseltiyor.

Geçen hafta Suudi Arabistan'ın üretimini 250 bin varil artırması ve gelecek ay bir o kadar daha artış yapacağını açıklaması petrol fiyatlarının 26-27 dolar düzeyine inmesini sağladı. Ancak Suudi Arabistan fiyatın 25 dolar civarında istikrar kazanması arzusunda. Dolayısıyla petrol fiyatının bu yıl veya gelecek yıl tekrar 10 dolar ya da ona yakın bir seviyeye düşmesi hayal gibi görünüyor. Zaten yılın ikinci yarısına ilişkin ortalama fiyat tahminleri de 24-25 dolar civarında. özetle, Türkiye'de enflasyonu ve cari işlemler dengesini etkilemekte olan bir olumsuzluğun gelecek aylarda biraz hafiflemesi beklenebilir.