Bütçe dengesi ve vergiler

2000 yılı bütçesi, Meclis Plan ve Bütçe Komisyonu'nda görüşmeye devam ediyor. Bütçede, vergi geliri olarak tahmin edilen tutar, 24 katrilyon lira. Bu tutar, toplam gelirlerin yaklaşık yüzde 74'ünü oluşturuyor.

2000 mali yılı bütçesinde harcamalar, gelirler ve bütçe açığı Tablo 1'deki gibi.

Bütçe açığı olarak tahmin edilen 14.4 katrilyon liranın, GSMH'ya oranı yüzde 11.5. Bu oran batılı ülkelerde yüzde 2-3 düzeyinde olup, Türkiye açısından son derece yüksek. Bütçe açığının bu derece yüksek olması, yıl içinde enflasyonu belirleyen önemli bir etken.

Harcamalar ve dolaylı vergiler
2000 mali yılı bütçesinde, 24 katrilyon lira olacağı tahmin edilen vergi gelirleri, harcamaların yüzde 51.3'ünü karşılamakta. Borçlanma faizleri olan 21.1 katrilyon lira ise, tüm harcama kalemlerinin yüzde 45'ini oluşturuyor. Vergi gelirlerinin de, yüzde 88'inin faiz giderlerine gideceği farkediliyor. Bu gerçek 2000 mali yılı bütçesinin en zayıf noktalarından biri...

Bütçe gerekçesinde, dolaylı/dolaysız vergi oranına hiç değinilmediğini farkediyoruz. Yaptığımız hesaplamaya göre, 2000 yılında dolaysız vergiler (gelir, kurumlar, veraset ve intikal, motorlu taşıtlar v. 9.9 katrilyon lira olarak tahmin edilmiş. Buna karşılık dolaylı vergiler (KDV, Akaryakıt Tüketim V., Banka ve Sigorta Muameleleri V., Damga, Harçlar, Gümrük V.) toplamı 14.1 katrilyon liraya ulaşıyor.

Bu verilere göre, toplam vergi hasılatı içinde dolaysız vergilerin payı yüzde 41, dolaylı vergilerin payı ise yüzde 59. Bu oranlar, sosyal adalet ve vergi yüklerinin dağılımı açısından amaca uygun değil.

Vergi gelirleri ve türleri
2000 yılında, GSMH 125 katrilyon lira, vergi gelirleri de 24 katrilyon lira olarak tahmin edildiğine göre, vergi yükü yüzde 19.2 olmaktadır. Bu oran, geçmiş yıldan 2 puan daha yüksek olup, bir anlamda, 2000 yılı vergi gelirlerinin de yüksekliğini belirleyen bir gösterge olmaktadır.

Vergi gelirlerinin, türleri itibariyle dağılımı Tablo II'deki gibi.

Tablodan da farkedileceği gibi, 2000 yılında gelir üzerinden alınan vergilerin (yani gelir ve kurumlar vergilerinin) toplam vergi gelirlerine oranı yüzde 40. Vergi gelirlerinin yüzde 30'u da KDV'den.

Enflasyonun yüzde 20-25, büyümenin yüzde 5.5 ve bütçe açığının da 14.4 katrilyon lira olarak tahmin edildiği bir ortamda, yüzde 69'luk bir artışla 24 katrilyon lira vergi geliri sağlamak çok zor gözüküyor. Bu hedefe ulaşabilmek için bazı ek vergiler konacağı ve mevcut vergi oranlarını artırma gibi bazı zorlamalara gidileceği farkediliyor. Nitekim, IMF Heyetinin, "gerçekleştirilemez" bulduğu ergi hedefine ulaşmak için "ek vergi" dahil, bir dizi vergi önlemi alınmasını istemesi de, bunu doğruluyor.

İşin gerçeği, zorlama ile vergi gelirlerini artırmak pratikte pek mümkün değil!...