Bornozu çıkardı silahları kuşandı
Denizlili sanayici, yeni arayışlara girdi. Bir zamanların tekstil cenneti, yarının en büyük silahçısı olmak için kolları sıvadı

Ne devletten bir kuruş aldılar, ne de teşvik istediler. Yardımsız, desteksiz büyüdüler. Kendi kaynaklarıyla örnek bir kent yarattılar. 1990'lara gelindiğinde DPT tarafından "ekonomik gelişmede en başarılı kent" olarak gösteriliyordu Denizli. 1998'de ise 1 milyar dolarla Türkiye ihracatının yüzde 22'sini tek başına gerçekleştirmişti. En çok da tekstilciler övünüyordu bu başarıyla. Çünkü, ihracatın yüzde 80'ini onlar karşılamıştı...

İşte o dönemde, cebinde üç beş kuruşu olan dayanmış tekstil yatırımına; olmadı iplik fabrikası, hadi o da olmadı fason konfeksiyon atölyesi. Ama parlak yıllar çabuk bitmiş mucize kentte. Yüzde 100'ün üzerinde kredi faizi ödemek bir yandan, üç kuruşa adam çalıştıran Taylandlı'nın malıyla rekabet öte yandan, Denizlili sanayici şamar oğlanına dönmüş. Rusya pazarı kapanıp, üstüne acımasız faiz ortamı da eklenince tekstile yatırım yapanlara darbe üstüne darbe vurulmuş.

Havlu atan atana
İlk havlu atan ise, Sanayi Odası Başkanı Abdülkadir Uslu olmuş. Tümteks, 1.200 çalışanıyla kapasına kilit vurmuş. Onu izleyen 8 büyük işletme var. 9 bin 250 sigortalı işçi işinden olmuş. Kayıtdışı çalışanları da kattınız mı 20 bin. Bunu en az 4 ile çarpın. Etti mi 80 bin. Kriz, Denizli'nin dört hanesinden birinde ağıt yaktırıyor.

Denizli Organize Sanayi Bölgesi'nde bankaya gidip para çekmek istiyoruz. Memurdan bir yanıt geliyor, kanımız donuyor. Saat 14.30 ve kasa tamtakır. Burası, Denizli'nin KOBİ'lerinin can damarı. OSB'deki şubede para yok.

İşte bir manidar örnek daha. Mercedes Bayiliği de yapan Denizli'nin önde gelen sanayicilerinden Ali Abalıoğlu, satışların geçen yıla oranla yüzde kaç düştüğünü hesaplayamıyor. Varın siz hesaplayın! Geçen yıl ilk 6 ayı ticari araç satışı 162, bu yılın ilk 6 ayı 42. Ticaret yok ki, nakliyat olsun!

İşin özü, Denizli'nin horozu kolay kolay öteceğe benzemiyor. Tüm sanayiciler son ilaç gibi pakete bel bağlamış. Paket son ilaç olsa bile, iyileşene kadar birkaç yıl tedavisi sürecek gibi görünüyor.

Denizli çıkış arıyor
Şimdi tekstile endeksli Denizlili sanayici, sektörün krizden daha fazla yara almamak için yeni arayışlara girdi. Bir yandan evlilikler gündeme geliyor, diğer yandan alternatif sektör arayışları dikkat çekiyor. Sanayi Odası'nın başlattığı araştırmalar sonuçlarını vermeye başlamış. Birçok tekstilci, savunma sanayinde yatırım yapmaya hazır. Denizli Sanayi Odası Meclis Başkanı Süleyman İlgeri, TAİ, USAŞ ve MKE'den teknik heyetlerin araştırma yaptıklarını, kısa bir süre sonra süpriz yatırımların art arda geleceğini söylüyor. Şimdiden 22 büyük firmanın savunma sanayine yatırıma hazırlandığını belirten İlgeri, "Şimdiye kadar ordunun çorap, atlet ihtiyaçlarını karşılıyorduk. Ama artık tankların belli parçalarını Denizli'de yapmak istiyoruz" diye konuşuyor.

İlgeri, bu arada Zorlu Grubu'nun patronu Ahmet Zorlu'nun da Denizli'de gıda üzerine süpriz bir yatırım yapacağını açıklıyor.

Gaziantepli makine üretecek
Son yıllarda Türk Sanayine damgasını vuran illerin başında gelen Gaziantep, krizin etkilerini üzerinden atmaya çalışıyor. Son altı ayda kayıtlı 11 bin kişinin işsiz kalmasına yol açan ekonomik krizden çıkış için Gaziantep Sanayi Odası önderliğinde katma değeri yüksek ürünlere yönelinmesi için çalışmalar yapılıyor. Oda hem 'Kalite' hem de 'Yeni ihracat pazarlarına yönelim' konusunda iki ayrı kampanya başlattı.

Gaziantep'de krizin etkileri hissedilse de kent kendine gelmeye başlamış. Aralık 1998'de 87 bin olan sigortalı işçi sayısı Mayıs sonu itibariyle 76 bine inmiş. Yine Mayıs sonu itibariyle ortalama kapasite kullanım oranı yüzde 46'ya gerilemiş.

Yatırımlar durdu
Krizin en büyük etkisi yatırımlarda ortaya çıkmış. Yatırımlar neredeyse tamamen durmuş. Zaten kaynak sorunu kenti zorlamayı sürdürüyor. Haziran sonu itibariyle bankaların kente tahsis ettikleri kredi miktarı 900 trilyon iken kullandırılan kredi miktarı 290 trilyonda kalmış.

Özellikle Mali Milad Anadolu'nun diğer şehirlerinde olduğu gibi Gaziantep'te de ticareti vurmuş. Kasa üretim merkezi olan Gaziantep'te kasa satışları son bir yılda yüzde 25 artmış.

Gaziantep Sanayi Odası Başkanı Nejat Koçer, odanın öncülüğünde şehirde kalite seferberliği başlatıldığını belirtti. Koçer Gaziantep'in tek bir sektöre bağımlı kalmadan büyüdüğüne dikkat çekerken, buna rağmen özellikle ihracat pazarlarının çeşitlendirilmesinin gerektiğini sözlerine ekledi. Güney Afrika, Mısır, Tunus ve Cezayir'in yeni ihracat pazarları olarak belirlendiğini söyleyen Koçer hedefin Avrupa olduğunu vurguladı.

Her yer işsiz dolu
Gaziantep Belediye Başkanı Celal Doğan ise Türkiye genelinde krize karşı zamanında önlem almamanın ekonominin bu duruma düşmesine neden olduğunu söylüyor. Fabrikaların çoğunun 2000 yılı izinlerini kullandırdığına dikkat çeken Doğan, Gaziantep'de ağırlığı olan halı sektöründe 11.000 kişinin işten çıkarıldığını söylüyor. Doğan 'Eskiden bana iş için gelenlere bulduğum işleri beğenmeyip geri çevirirlerdi. Şimdilerde bana gelip ne iş olsa yaparım diyorlar.' diye konuşuyor.

11.000 işsiz % 6 kapasite

* İşini kaybedenlerin sayısı:

6 ayda 11.000 kişi

*Kapasite kullanım oranı 46'ya geriledi

*4.Organize sanayi bölgesi için tek bir talep bile gelmedi

*Mali Milat nedeniyle kasa satışları yüzde 25 arttı

*Tahsis edilen 900 trilyonluk kredinin ancak 290 trilyonluk kısmı kullandırıldı.

*Elektrik tüketimi 90 bin kilowattan, 80 bin kilowata geriledi.

Kaplanların son durumu

GAZİANTEP
GAP'ın başkenti hızlı sanayileşme ve organize olmuş işadamlarıyla krizi çabuk atlatıyor. Şehirde 6 ayda kayıtlı 11.000 kişi işsiz kalmış. Kasa üretim merkezi olan şehirde Mali Milat nedeniyle kasa satışları yüzde 25 artmış. Serbest bölge resmen faaliyete geçmesine rağmen, henüz yer tahsisi yapılmamış. Bölgede 400 olan un üretim tesisi sayısı 30'a düşmüş, Gaziantep'li sanayici Afrika ülkelerini yönelerek ve katma değeri yüksek yeni ürünler üreterek krizi atlatmayı planlıyor.

KAYSERİ
Tekstil, mobilyacılık, gıda üretiminin önde gelen şehirlerinden Kayseri de krizin etkisini derinden hissetti. Altı ayda kayıtlı 6.000 kişi işsiz kaldı, 264 işletme kapandı. Pastırma-sucuk satışları yüzde 40 düşmüş. İlk yarıda ihracat yüzde 30 geriledi. Ancak Mali Milat'ın kaldırılacağı haberleri ile Almanya'dan gelen Türk işçilerinin getirdiği canlılık son bir aydır kısmı bir rahatlama getirdi. Birlik Mensucat gibi büyük tekstil şirketleri, ev tekstili, yatak üretmeye hazırlanıyor.

KAHRAMANMARAŞ
1990'Lı yıllarda tekstil sektörünün en önemli merkezlerinden biri olan Kahramanmaraş'ta üretim durma noktasına geldi. 27 fabrika faaliyetlerini tamamen durdurdu. 22 fabrikanın yapımı beklemeye alındı. Krizden çıkış için kent ekonomisinin yüzde 80'ini oluşturan tekstilin dışındaki alanlara yönelme çalışmaları başladı. Konfeksiyona ve meyveciliğe yönelim başladı. Kriz sosyal hayatı da etkiledi. Alacak-verecek tartışmalarına dayalı bıçaklama, darp ve kavga olaylarında artış oldu.

DENİZLİ
Hanı Harika Avcı'yı bile derinden sarsan yenik kaplan! Sanayi Odası Başkanı Abdülkadir Uslu, ilk havlu atan. Tümteks 1.200 çalışanıyla kapasına kilit vurmuş. Onu izleyen 8 büyük işletme var. 9 bin 250 sigortalı işçi işinden olmuş. Kayıtdışı çalışanları da kattınız mı 20 bin. Denizli Organize Sanayi Bölgesi'ndeyiz. Bankaya gidip para çekmek istiyoruz. Memurdan bir yanıt geliyor, kanımız donuyor. Saat 14.30 ve kasa tamtakır. Burası OSB, yani Denizli'nin KOBİ'lerinin can damarı. OSB'deki şubede para yok.

ESKİŞEHİR
Eskişehir'de 38 fabrika kapısına kilit vurmuş. 541 esnaf iflas etmiş. Kapasite kullanım oranının yüzde 59'a kadar gerilediğini de ekleyelim ki, ayakta kalanların her an kapanabileceğini anlayın. Organize Sanayi Bölgesi'nde tam 2 bin 500 çalışan işten çıkartılmış. Bir diğer çarpıcı örnek ise inşaat sektöründen. Eskişehir'de 9 ilköğretim okulunun ihalesine Türkiye'nin dört bir yanından gelen tam 1400 müteahhit başvurmuş. 20 Temmuz'da yapılan ihale, aşırı talep ve izdiham yüzünden ancak polis kontrolünde tamamlanabilmiş.

MANİSA
Manisa'da bizi karşılayan, "Ağlayan Kaya"nın sesini bastıran bir inleme. Manisa'daki organize sanayi bölgesini ziyaret ettiğinizde, bir hayalet şehirle karşılaşıyorsunuz sanki. Kapısına kilit vuranların sayısı 8. İşinden olanların sayısı ise 4 bin. Kriz işçiyi vurursa, esnafa ne olur dersiniz! İşte size bir örnek: Ayakkabıcılar Sanayi Sitesi. İşinden olan 4 bin ayakkabı emekçisi de buradan. Bir zamanlar yemek yedikleri lokanta şimdi çayocağı. Çünkü öğle paydosu yapacak işçi kalmamış.

Tekstilde batanlar konfeksiyona yöneldi
94-98 arasında 51 iplik fabrikası kuruldu. Kredi ve leasingle büyüdü. Krizle meyvecilik ve konfeksiyona yöneliş başladı

Son yıllarda sanayi sektöründeki hızlı kalkanmasıyla "Anadolu kaplanları" arasında yerini alan Kahramanmaraş, Türkiye'nin tekstilde pamuk ipliği üretim merkezi haline geldi. 94 krizinden önce şehirde sadece 7 iplik fabrikası bulunurken, bu sayı 98'de 58'e çıktı. Bu kadar kısa sürede banka kredisi ve leasing yoluyla büyüyen ve ekonomisinin yüzde 80'ini tekstile bağlayan Kahramanmaraş krizden de en fazla etkilenen illerden biri oldu.

27 işletme durdu
Son bir yılda global krizle bağlantılı olarak Gold, Gölteks, Enginler, Has, Zümrüt, Şehzade, Nartek, Pirteks, Mesutlar, Ayfa, Ayka, Alpe, Yücel, Oknal, Aköz, Yunusçelik, Kenger, Kahramanmaraşince, Şahanoğlu, Kemersan, Kensan, Erem, Benteks, Moteks, Simsan ve Yeşilli Tekstil adlı 8'i dokuma 19'u örgü olmak üzere toplam 143 makina bulunan, 366 işçinin çalıştığı ve 15 bin 850 metre dokuma, 29 bin 565 kilogram örgü kapasitesine sahip 27 firma faaliyetini geçici olarak veya tamamen durdurdu.

Kriz dolayısıyla montaj aşamasındaki 7'si iplik, 3'ü örme, 12'si dokumadan oluşan 22 fabrikanın yapımını durdurulurken, 7 firma üretimini azaltıp işçilerine izin verdi. 6 firma ise üretimini durdurup işçilerini çıkartma aşamasına gelirken, sadece 1 firma üretimini arttırdı.

4 yıl önce iş başına geldigi Kahramanmaraş Ticaret ve Sanayi Odası Başkanı Mehmet Balduk'un işadamlarını tek bacalı yatırım yerine konfeksiyon, meyvecilik, balıkçılık alanlarına çekme çabaları meyvesini bugünlerde vermeye başladı. Faaliyet alanını değiştiren veya bu alana yönelen firmalar bugün ekonomik krizden hiç etkilenmemenin veya en az etkilenmiş olmanın rahatlığını yaşıyorlar.

Kriz dolayısıyla Kahramanmaraş'ta hırsızlık, gasp, soygun gibi olaylar artış göstermedi ancak, alacak-verecek sebebine dayalı bıçaklama, darp ve kavga olaylarında belirgin bir artış var.

Kahramanmaraş Ticaret Borsası Başkanı Mehmet Tanrıverdi de orta boy iplik fabrikalarının yatırım tutarının 15 milyon markı bulduğunu belirterek, "Ülkemizin son dönemde içinde bulundugu faiz kıskacı iplik sektörünün boğulması noktasına ulaşmıştır. Faizlerin enflasyonun iki misli uygulandığı zaman, bu sermaye yapısının bozulması, bugün iplik işletmelerinin yaşandığı sorunların anasıdır" diye konuştu..

CÜNEYT TOROS - MİNE ŞENOCAKLI