Deniz BAYRAMOĞLU

Herşey iki yıl önce Tayland'ın para birimi Baht'ı devalüe etmesiyle başladı. Kıvılcım bir anda tüm Asya kaplanlarını kediye döndürüverdi. Sadece Asya ile sınırlı kalacağı sanılan kriz 1998'in yaz sıcağında Rusya'ya oradan da Latin Amerika'ya sıçrayıverdi. Globalleşen dünyada ABD'den Türkiye'ye tüm ülkeler Asya gribiyle hastalandı. 1930'daki Büyük Buhran'dan sonra dünyanın başına gelen en büyük felaket yaşandı. Borsalarda devasa düşüşler, dibi gelmeyecek gibi görünen devalüasyonlar, kredi çöküşleri, ekonomik daralmalar, işsizlik, siyasi istifalar, sıcak paranın dizginlenemez hareketi derken "küresel kriz" hafifleyerek üçüncü yılına girdi. IMF ve Dünya Bankası da krizden rezevleri erimiş, yaptıkları yardımların işe yaramamış olmasından prestij kaybına uğramış bir şekilde çıktı.

Uzmanlar son tecrübeden alınacak dersleri bir kenara not edip, yeni krizlere karşı ne yapılabileceğini tartışıyor. Gerekenin "krizin baştan önlenmesi" olduğunu belirterek gerekli tedbirleri şöyle sıralıyor:

ŞEFFAFLIK: Tüm ülkelerin ekonomik verilerini detaylı olarak ve tam açıklıkla yayımlamaları gerekli.

BANKACILIK REFORMU: Gelişmekte olan ülkeler finans sistemlerini güçlendirirken gelişen ülkelerin de risk anlayışlarını değiştirmeleri gerekli. Bugünkü risk anlayışına göre Meksika, Arjantin gibi ülkelere açılan krediler, devasa özel sektör kuruluşlarına açılan kredilerden daha az riskli görünüyor.

KRİZ FONU: Ülkelere yardım için ille de kriz beklenmeyecek. Bunun için önceden bir kriz fonu oluşturulacak.

SERMAYE SERBESTİSİ: Hızlı fon giriş-çıkışlarının kontrol edilebilmesi ve verdiği zararın azaltılabilmesi için ülkeler finans sistemlerini daha liberalize etmeli.

ÖZEL SEKTÖR KATILIMI: IMF, krizin maliyetinin sadece kamuya değil, özel sektöre de yüklenmesi gerektiğini savunuyor. Bankalar "yeterince zarar ettik" derken kamu uluslararası kuruluşlara ait parayı neden ödemeleri gerektiğini soruyor.

KUR POLİTİKASI: Çapa yada yarı çapa sistemi kriz sonrası iyice "out" oldu. Serbest dalgalanma da pek taraftar bulmuyor. Bugünlerin gözde kur politikası ise "currency board", yani para kurulu.