|
 |
|
Kinzer'in hinzirligi
New York Times'in eski Turkiye Muhabiri Kinzer, ABD'de olay yaratan son kitabi Sah'in Tum Adamlari'nda, CIA'nin kirli camasirlari ortaya serdi.
Kinzer, CIA'in 1953'de Iran'da secimle basa gelen Musaddik hukumetini nasil devirdigini ayrintili belgelerle gozler onune serdi
New York Times'in eski Turkiye muhabiri Stephen Kinzer, CIA arsivleri ve kendi arastirmalari sonunda yazdigi son kitabinda, 1953 yilinda ABD'nin Iran'da secimle basa gelen hukumeti nasil devirdigini anlatti. "Sahin Tum Adamlari" isimli kitap, komplo teorileriyle James Bond filmlerini aratmayan bir gerilim iceriyor. Tecrubeli muhabir, CIA belgeleri ve kendi arastirmalarina dayanarak Orta Dogu'nun kaderini degistiren "Ajax Operasyonu" cercevesinde Tahran-Washington-Londra hattinda yasanan trafigi dakika dakika aktariyor.
Kinzer'e gore CIA'in 1953 yilinda secimle basa gelen Musaddik hukumetine karsi giristigi operasyonun asil onemi, Amerikan dis politikasinda yepyeni bir "darbeler donemi" baslatmis olmasi. Iran'da rejim degisikliginin ne kadar kolay oldugunu goren CIA, daha sonra bunu Guatemala, Sili ve sayisiz Orta Dogu ulkesinde basariyla deniyor.
Ama Kinzer, 1953 darbesinin Islami koktendinciligin sahlanisi ve Iran devrimine sebep oldugunu savunarak, "Belki o zaman bu demokratik rejimi devirmeseydik, ne Iran devrimi ne de bugunku Amerikan karsitligi olacakti" diyor. Kinzer'in gorusleri soyle
ABD DARBECI OLDU
* Bu darbeyi ABD dis politikasi icin bir donum noktasi olarak goruyorsunuz...
Eisenhower'in 1953 Ocak ayinda baskanligi devralmasiyla gerceklesen en onemli olaylardan biri buydu. Ingilizler daha once Musaddik rejimini devirmek icin Truman'in destegini almaya calismis, ama basarili olamamislardi. Truman ABD'nin baska hukumetleri devirmesine karsiydi. Daha sonra basa gecen Eisenhower ve CIA sefi Dulles ise "gizli operasyon" dusuncesinden haz duyuyorlardi. Boylece ABD tarihinde gizli operasyon donemi basladi. Ilk baslarda bu ucuz bir secenek gibi gorundu Washington'a. Kuskusuz isgalden daha kolaydi ve bu darbeler nispeten sorunsuz, fazla kaynaga ihtiyac duymadan halloluyordu.
* Bu gizli operasyon sevdasi ne kadar surdu Washington'da?
Asagi yukari Soguk Savas'in sonuna kadar. Soguk Savas bitiminde casuslugun parametreleri degisti. Ama o zamana kadar (1953'de Iran'da olanlar,) Latin Amerika, Asya, ve Afrika'da bir cok ulkede tekrarlandi.
* Geri donup baktiginizda, Iran tam anlamiyla ABD'ye pahaliya mal olmus bir ornek. Washington hala 1953 darbesini savunuyor mu yoksa pismanlik var mi?
Darbe, Sah'in 25 yil daha iktidarda kalmasini, Orta Dogu'da bazi ittifaklari ve petrol kaynaklarini garantiledi. Ama geriye donup bakinca, darbenin ayni zamanda Iran halkina tam 50 yildir duraksamadan suren bir baski donemine mal oldugunu goruyoruz. Ayrica inanilmaz baskici bir koktendinci akimin basa gecmesine sebep oldu. Ama tum bunlara karsin belki hala 1950'lerde Iran'daki komunist tehlikenin cok ciddi bir tehdit oldugunu ve darbenin sart oldugunu savunanlar vardir.
IRAK SAVASI HATIRLATMASI
* Kitabi okuyanlar ister istemez bir diger Ingiliz-ABD ortak mudahalesi sayilabilecek Mart ayindaki Irak savasiyla paraleller kuracak. Amaciniz bu muydu?
Benim kitabim 1950 darbesinin sonuclariyla ilgili. Bugun yasanana benzeyen yonleri ve farkli yonleri var. Iran'da devrilen, halk kitlelerinin genis destek verdigi demokrat bir liderdi; Irakta devrilen ise halki tarafindan sevilmeyen korkunc bir diktator. Benzeyen yonu, iki durumda da eylemin uzun donem (zararli) sonuclari goz onune alinmadan yapilmis olmasi. 1953'de hataliydik. Belki o darbe olmasaydi simdi Orta Dogu'da demokrasiyi yaymak bu kadar zor olmayacakti. Yanlis mesaj verdik.
* Ayni donemin Turkiye'sini arastirma firsatiniz oldu mu?
Turkiye'de insanlar 1950'lerde olusan sagci guclerin ve daha sonraki yillarda beliren sag-sol catismasinin ardinda ne oldugunu merak ediyorlar. Hala bilmiyoruz. Gunun birinde o donem Turkiye'de bulunan Amerikan ajanlarinin raporlarini okumak son derece ilginc olacaktir.
Soguk Savas sirasinda iki ulke de ABD icin guvenlik acisindan onemliydi. Ama ABD Turkiye'de kurumlasmis bir sistemi, belki bir anlamda bir tarz "askeri demokrasiyi" destekliyordu. Iran'da ise desteklenen, tek bir bireydi megaloman, bencil ve yolsuz bir birey. Turkiye'de sistem insanlarin taleplerine cevap verebiliyordu. Iran'daysa degil.
* Tabii Turkiye'nin o yillardaki siyasi gelisim sureci biraz farkli...
Iki ulke de Arap olmayan medeniyetleri temsil ediyor ve Arap ulkelerinin tersine Londra'daki centilmen kuluplerinde kagit uzerinde yaratilmis yerler degil. Yuzyillara dayanan tarihleri, gercek liderleri var. Riza Sah inanilmaz bir Ataturk hayraniydi ve ulkesine onun yaptigini yapmak istedi. Buna karsin inanilmaz derecede yolsuz ve gaddardi ve hicbir zaman basarili olamadi.
Gecen yaz Iran'dan Turkiye'ye giris yaptigimda Turkiye'nin ne buyuk seyler basarmis oldugunu tekrar dusundum. Kimseye tapinmak istemiyorum ama fark o kadar belirgin ki, acikcasi insan Ataturk olmasa bunun boyle olmayacagini biliyor.
Bumerang etkisi yapan Iran darbesi
Kinzer'in kitabina gore, Orta Dogu'da zaman zaman baskici diktatorlukleri desteklemek pahasina Soguk Savas donemine damgasini vuran ABD dis politikasinin cikis hikayesi Iranli siyasetci Muhammed Musaddik'in 1949 yilinda secilmesiyle basliyor. O donemde Iranlilar, ABD'ye sicak. Fakat Musaddik'in Ingiltere'nin yuzyilin basindan beri islettigi ve Ingiliz hukumetine somurge benzeri haklar taniyan Ingiliz-Iran Petrol Sirketi'ni ulusallastirmasiyla, her sey degisiyor. Ekonomik cikarlari ciddi anlamda sekteye ugrayan Ingiltere Iran'daki rejimi darbeyle degistirmeye karar veriyor. 1952 yilinda Ingiltere'nin darbe hazirliklarini tumuyle desifre eden Iran hukumeti, ulkedeki Ingiliz elciligini kapatip, Ingiliz diplomatlarini atiyor. Solugu Washington'da alan kizgin Ingilizler, yine ABD Baskani Truman'dan yardim istiyorlar. Gelismekte olan ulkelerdeki ulusal hareketlere sempatisi olan Truman, Ingilizlere ABD'nin boyle bir darbenin icinde olmayacagini soyluyor.
Fakat 1952 yili sonunda ABD secimlerinde Truman'in yerine Dwight Eisenhower'in basa gelmesiyle, Washington'daki hava tamamen degisiyor. Secimden bir kac gun sonra yine solugu Washington'da alan Ingiliz gizli servisi ajanlarindan Christopher Montague Woodhouse, bu kez reddedilmemek icin Amerikan hukumetine farkli yaklasiyor. Iran hukumetinin Rusya'yla iliskilerinden yakinan Woodhouse, bu ulkede ciddi bir komunist tehdidin olustugundan soz ediyor. Amac, Musaddik yerine "Bati yanlisi bir lider," yani Sah'i getirmek.
Kinzer'in CIA ve ABD hukumet arsivlerinde edindigi bilgilere gore, 1953 ortalarinda Iran'daki her 5 gazeteden 4'u CIA kontrolunde. Washington'da kaleme alinan makaleler, ertesi gun Iranli gazetecilerin agzindan cikmiscasina gazete sayfalarinda boy gosteriyor. CIA'nin satin aldigi albaylar geri sayima basliyor ve Sah Riza Pehlevi geliyor. Kinzer'in tezi, ABD'nin Iran'da kazanan degil kaybeden oldugu. Iran'daki baski sonunda 1979 Iran devrimi ve Washington'un icin kabus olan Islami koktendinciligin yukselisiyle son buluyor.
Asli AYDINTASBAS
Haberleri gazete sayfasi goruntusunde okumak icin
SABAH e-Medya"ya
tiklayin
|
|
|
|
