İshak Alaton'dan sempatik bir mesaj geldi. Deniz Gökçe'ye de yollamış. Belki başka iktisatçılara da aynı mesajı atmıştır. Gökçe dün Akşam Gazetesi'nde çıkan yazısında konuya değinmiş. Okuyucularımın ilgisini çekeceğini düşündüm.

Alaton'un sorusu çok kısa ve basit. Bir milyon TL'ye bir dolar satın alırken sonra 1.5 milyon TL'ye bir dolar alırsak TL'nin devalüasyonu yüzde kaçtır? Yüzde 50 mi yoksa yüzde 33 mü?

Tam iktisatçılara sorulacak soru. Meşhur fıkra vardır. İktisatçıya sormuşlar. İki kere iki kaç eder? Hemen cevap gelmiş. Varsayımlarınız nedir? Ne alakası var diyeceksiniz. Halbuki iktisatçı haklı.

Onlu, dokuzlu, sekizli, yedili, altılı ve beşli sayı sistemlerinde iki kere iki dört eder. Ama dörtlü sistemde on eder. Üçlü sistemde ise onbir eder. Gördüğünüz gibi iki kere ikinin kaç edeceği seçtiğiniz sayı sistemine yani varsayımınıza bağlıdır. Devalüasyon hesabı ise seçtiğiniz para birimine bağlıdır.

Dolar açısından bakarak başlayalım. Önce bir dolarla 1 milyon TL alırken sonra 1.5 milyon TL alıyorsunuz. Demek ki doların TL karşısında değeri yüzde 50 artmıştır. Yüzde 50 doların değer artışıdır.

TL açısından bakarak devam edelim. Önce 1 milyon TL ile bir dolar alırken sonra aynı dolara 1.5 milyon TL ödüyorsunuz. Demek ki 1 milyon TL ile şimdi sadece 0.66 dolar alıyorsunuz. Yüzde 33 TL'nin değer kaybıdır.

Nasıl kullanmalı?
Profesyonel iktisatçının gözünde iki ölçü arasında fark yoktur. Çünkü aynı olayı ölçmektedirler. Ancak, kullanma amacınıza göre biri yada öbürü kolaylık sağlayabilir. Birkaç örnek vermek istiyorum.

Diyelim ki nominal kurdaki değişme ile enflasyonu karşılaştırmak istiyorsunuz. Enflasyon nedir? Bir mal sepetinin fiyatındaki değişimdir. Bunu dövizin fiyatındaki değişme ile karşılaştırmanız anlamlıdır. Dolar yüzde 50 artmış. Aynı dönemde enflasyon yüzde 50'den daha fazla artmışsa TL'nin reel değeri yükselmiştir. Enflasyon yüzde 50'de kalmışsa, TL'nin reel değeri sabittir. Enflasyon yüzde 50'den düşükse TL'nin reel değeri azalmıştır.

Diyelim ki enflasyon yüzde 25. Bu durumda TL'nin dolara karşı reel olarak değer kaybettiğini biliyoruz. Peki, şimdi reel devalüasyon oranı yüzde 20 (1.5 bölü 1.25) diyebilir miyiz? Maalesef hayır.

Reel kura bakarken mutlaka TL'nin değeri üstünden gitmeliyiz. Eskiden 1 milyon TL ile doldurulan sepet şimdi 1.25 milyon TL'ye dolduruluyor. Dolar ise 1.5 milyon TL'ye çıkmış. Demek ki TL'nin reel değeri 0.83 dolara düşmüş. Yani reel devalüasyon yüzde 16.7 olmuş.

Basit bir kural vazedebiliriz. Nominal kur değişikliklerinde ve özellikle enflasyonla karşılaştırma yapılacaksa doların değeri üstünden gitmek işi kolaylaştırır. Reel kur değişikliklerinde ise TL'nin değerine bakmak gerekir.

TL'nin değeri
Dolardaki düşüş sürüyor. Son bir yıl içinde kurun ve enflasyonun seyrini karşılaştırmak popüler oldu. İkisi birbirine yaklaştıkça, "eyvah, TL değer kazandı, ihracatçı mahfoldu, ithalat patlayacak" sedaları duyuluyor.

Basit bir uyarı yapmak istiyorum. Fiyat endekslerinin amacı rekabet gücünün ölçülmesi değildir. Başka amaçlarla hesaplanır. Rekabet gücün dışında unsurları da ölçer. Rekabet gücünü bazen yansıtır, bazen yansıtmaz.

En önemli unsur, nominal ücret ve diğer faktör gelirleri ile enflasyon arasındaki ilişkidir. İlişki güçlü ise, kur-enflasyon karşılaştırması anlam kazanır. Zayıflamışsa, anlamı azalır.

2001 yılında nominal ücretlerde ve diğer faktör gelirlerindeki artışları TÜFE ve özellikle TEFE'nin çok altında seyretti. 2002 yılında bu durumun tersine döneceğini sanmıyorum. Rekabet gücünü reel kur yerine reel ücretlerle ölçmek daha gerçekçi sonuçlar verecektir. Bu önemli konuya geri döneceğiz.