Canlanmanın iki yüzü

Yılın ilk altı ayına ilişkin bütçe sonuçları genellikle son derece olumlu. Burada, vergi gelirlerinin hızlı artmış olmasının büyük önemi var

Geçen hafta hem ekonomik veri akışı hem de diğer olaylar açısından yüklüydü. Nisan'a ilişkin ödemeler dengesi verilerine ek olarak Haziran ayı bütçe ve kapasite kullanımı rakamları da açıklandı. Hepsinden daha dikkat çekici olanı ise POAŞ satışının ihale tarihinden yaklaşık 4.5 ay sonra tamamlanması ve satış fiyatının peşin olarak ödenmesiydi. Peşin ödemeyle bu yıl elde edilen özelleştirme geliri 2.5 milyar doların biraz üzerine çıktı. Bu yıl için belirlenen 7.6 milyar dolarlık özelleştirme hedefine ulaşılması için üçüncü GSM lisansı ve Türk Telekom satışlarının zamanında sonuçlandırılması gerekiyor.

Şimdi, ekonomide görülen canlanmanın olumlu ve olumsuz etkilerine değinmek ve böylece yazının başlığına açıklık kazandırmak yerinde olacak:

İlk altı aya ilişkin bütçe sonuçları çoğunlukla son derece olumlu. Burada bütçe harcamalarının sınırlı tutulmasının yanısıra vergi gelirlerinin hızlı artışının da önemli bir payı var. Vergi gelirlerindeki artış ise sadece deprem vergilerinden kaynaklanmıyor. Normal vergi gelirlerinde de reel artışlar olmuş. Ayrıca KDV ve ithalat vergileri gibi kalemlerde de yüksek oranlı artışlar var. Bu durum büyük ölçüde ekonomideki canlanmadan kaynaklanıyor. Örneğin yurtiçi satışların canlanması doğal olarak KDV gelirlerinin artmasına ve bütçe performansının düzelmesine yardımcı oluyor.

Buraya kadar iyi. Ancak ekonomik canlanmanın diğer yüzü ise ithalatın artması ve buna bağlı olarak cari işlemler açığının genişlemesidir. Nitekim yine geçen hafta açıklanan Nisan ayı cari işlemler verileri açığın Nisan'da da büyümeyi sürdürdüğünü gösterdi. Ayrıca, Mayıs ve Haziran bütçe rakamları ve diğer veriler bu durumun Nisan sonrasında da devamını işaret ediyor. Ekonomik konularda karar alma konumunda olanların bu ikili etkiyi birlikte değerlendirmelerinde yarar var.

Beklenenden hızlı büyümenin ikinci bir olumsuz etkisi ise tabii fiyatlar üzerinde. İmalat sanayindeki fiyat artışları sektörler itibariyle incelendiğinde satışların ve kapasite kullanımının yüksek olduğu sektörlerde enflasyon baskısının daha yüksek olduğu görülüyor. Üstelik pek çok sektörde yerli üreticiler ithalatın terbiyevi etkisi nedeniyle istedikleri ölçüde fırsat artışı yapamadıkları halde. Aslında bu son nokta da çok önemli çünkü ithalat genişlemesinin büyüme ve enflasyonu düşürme hedeflerinin aynı anda gerçekleşmesine yardımcı olduğu genellikle gözden kaçıyor.

Diğer taraftan, Ocak-Nisan'da ulaşılan 3.5 milyar dolarlık cari işlemler açığı kendi başına yılın kalan bölümü için çok önemli olmamakla birlikte, aynı eğilimin sürüyor olduğu yönündeki sinyallere bakarak açık tahminimizi 6.4 milyar dolardan daha yukarıya revize etmekte olduğumuzu da belirtelim. Önceki tahmin milli gelirin yaklaşık yüzde 3'ü iken yeni rakamın yüzde 4 civarında olması muhtemel. (Bu arada, 20 Temmuz tarihli Sabah gazetesinde yer alan demecimizdeki 5.5-6 milyar dolarlık cari açık tahmin rakamının bir maddi hata sonucu yanlış geçtiğini de belirtelim.) Çeşitli kanallardan sermaye girişlerinin yoğun olması nedeniyle, büyümekte olan cari işlemler açığına rağmen, Merkez Bankası rezervleri artıyor. Burada unutulmaması gereken husus, cari işlemler açığının borçla finanse edilmekte oluşu. Açığa rağmen rezervlerde düşüş yaşanmaması bu yıl için rahatlatıcı ama bu eğilimin üstüste birkaç yıl sürdürülmesi zor ve riskli.

ÖNEMLİ OLAYLAR
* Hazine, daha önce ihraç ettiği yurtdışı tahvilden 500 milyon dolarlık daha ihraç yapacağını açıkladı. Bu satıştan sağla*acak gelirin 26 Temmuz'da gelmesi bekleniyor. Bir gün sonrasında ise 533 milyon Euro'luk tahvil ihracının geliri bekleniyor. Temmuz'da yurtdışından sermaye girişleri yoğun bir tempoda sürüyor.

* Yurtdışında, ABD Merkez Bankası Başkanı yaptığı konuşmadaki görüşlerine ve çekirdek enflasyon rakamının ürkütücü çıkmamasına dayanarak Ağustos'da faiz artışı yapılması olasılığının düştüğü söylenebilir. Ancak bu tahmin, faiz artışı konusunun ele alınacağı FED toplantısına kadar geçecek sürede açıklanacak olan büyüme ve enflasyon rakamlarının mevcut görünümü değiştirmemesine bağlı. Avrupa Birliği'nde yüksek petrol fiyatları ve Euro'nun düşük değeri nedeniyle enflasyon baskısı sürüyor. Bu durumu çekirdek enflasyona da yansımış durumda.

'Diğer gelirler'e ne oluyor?
Carİ işlemler tablosunda en çarpıcı gelişme, şüphesiz ithalattaki hızlı büyüme. Bu yılın ilk dört ayındaki ithalat geçen yılın aynı dönemine göre 4.5 milyar dolar daha fazla olmakla birlikte, 1998 yılına göre yalnızca 1 milyar dolar artış var. 1998 yılına göre olan farkı büyük ölçüde petrol fiyatlarındaki artış ile açıklamak mümkün. İhracatta geçen yıla göre belirgin bir artış var ama bu yılın ilk dört ayındaki ihracat 1998'in altında. Ancak, bunun nedeni normal ihracattaki bir gerileme değil, bavul ticaretindeki düşüş. Bu yıl bavul ticareti gelirleri geçen yıla göre iyi olmakla birlikte 1998'in çok altında. Bunlara bağlı olarak dış ticaret açığı son derece yüksek. Vurgulamak istediğimiz asıl nokta, cari işlemler açığının tek nedeninin dış ticaret açığı olmayışı. Turizm ve faiz dışındaki hizmet gelirlerinin toplandığı 'diğer gelirler' kalemi son derece düşük. Bu kalem 1998 yılının tümü için 16.1 milyar dolar, 1999'da ise 11.1 milyar dolar olmuştu. Bavul ticareti de dahil pek çok alanda bu yıl geçen yıla göre toparlanma olmakla birlikte 'diğer gelirler' kalemi ilk dört ayda geçen yılın da altında kaldı. Eğer bu eğilim devam ederse turizmde ve bavul ticaretinde yılın kalanı çok iyi gitse bile bunlar dış ticaret açığındaki genişlemenin ancak küçük bir bölümünü karşılayabilir. Kaldı ki, ilk dört aydaki turizm geliri 1998'deki düzeyde değil. Diğer gelirler kalemi içinde navlun ve diğer taşımacılık gelirlerinin olduğunu biliyoruz. Ancak, en fazla paya sahip olan 'diğerin diğeri'nin açılımını bilmiyoruz. Dolayısıyla bu düşüşe iktisadi bir yorum getirmek zor. Bu konuda Merkez Bankası'na iş düşüyor.

Kapasite kullanımında farklılıklar
Hazİran'da imalat sanayii kapasite kullanım oranı yüzde 76.6 oldu. Bu, geçen yılın ve bu yılın Mayıs'ındaki yüzde 76.4'e göre küçük bir artışı ifade ediyor. Bu küçük farka dayanarak uzun yoruma gerek yok. Ancak, aşağıdaki üç noktaya dikkat edilmeli:

* Normal imalat sanayinde Mayıs'tan Haziran'a geçerken yaz tatili dönemi nedeniyle kapasite kullanımında bir düşüş olurken, bu yıl küçük de olsa bir artış olması ilginç.

* Özel sektörün kapasite kullanım oranında geçen yılın aynı ayına göre çok belirgin artış var. Başta petrol sektörü olmak üzere çeşitli nedenlerle kamu sektöründe kapasite kullanımı düşmüş.

* Alt sektörlere bakıldığında, tekstil, giyim ve kağıt gibi alanlarda kapasite kullanımının yüksek iken petrol ürünleri ve kimya gibi sektörlerde ise bunun tersi gözleniyor. Bu durumun aynısı aylık sanayi üretim verilerinde de görülüyor. Diğer bir deyişle, ekonomik canlanmadan pay alma açısından sektörler arası dengesizlikler hamen sürmekte. Dolayısıyla, anekdotlara dayanarak ekonominin durumu hakkında ahkam kesmek bu aralar biraz daha zor. Yaprak kımıldamayan sektöre mi kulak vereceksiniz yoksa talebe mal yetiştiremeyen sektöre mi?