BİR ŞEY DEĞİŞMEZ
Sıfır silme esasında satın alma gücü açısından hiçbir değişiklik getirmeyecek. Paradan örneğin dört sıfır silinmesi durumunda, alınan ücretin veya bir mülkün değerinin satın alma gücü değişmeyecek. Bu durumda bugünkü 10 milyonluk banknotlar, zamanla 1000 liralık banknotlarla değiştirilecek. 200 milyon lira net maaş yerine 20 bin lira alınacak ama bifteğin kilosu da 4 milyon lira yerine 400 liralık etiket taşıyacak. Bu kişinin maaşı operasyondan önce de, sonra da 50 kilo bifteğin fiyatına eşit olacak.

Paranın dış değerinde de bir değişim olmayacak. Bugün 10 milyon liralık banknot 18.69 dolara eşit. Örneğin dört sıfırın silinmesinden sonra dolar 535 bin liradan 53.5 liraya inecek. 10 milyonluğun yerine geçecek yeni 1000'lik de yine 18.69 dolara eşit değerde kalacak.

Paradan sıfır silinmesi için enflasyonun yüzde 10'un altına kadar inmesi gerekiyor. Enflasyon yüksek düzeylerdeyken sıfır silinmesi yararlı olmuyor. Bir süre sonra sıfır sayısı yine artıyor. Arjantin'de 1965-1990 döneminde yedi operasyonla ulusal paradan toplam 16 sıfır silindi. Bu ülke ancak sekizinci operasyon sonrasında fiyat istikrarı yakalandı.

Almanya ve Fransa, İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra paralarından iki sıfırı sildi. Bu operasyon, mali ve parasal önlemlerle desteklendiği için bir daha sıfır silme ihtiacı ortaya çıkmadı.

SON OPERASYON
Son para operasyonu 1996'da Ukrayna'da yapıldı ve paradan beş sıfır silindi.

Sıfır silindiğinde enflasyonun bir miktar arttığı görülebiliyor. Bir örnek verelim. Bugün bir kilo yoğurt 465 bin lira. Örneğin dört sıfır silindiğinde fiyatın 46.5 kuruş olması gerekecek. Ancak satıcılar, bu küsuratı yok sayıp yoğurdu 50 kuruştan satmak isteyecek. Bu durumda fiyat fiilen yüzde 7.5 oranında artmış olacak. Bu durumda enflasyon durup dururken yükselecek.

Bu etkiyi önlemek için hükümetler, enflasyonun iyice düşmeden operasyon yapmıyor. II. Abdülhamit döneminde okka (1 kilo 222 gram) yerine kilo kullanılması hedeflenmişti. Ancak esnaf, 1 kiloluk malı 1 okka fiyatını satmak isteyince reformdan vezgeçilmişti.

Bazı ülkelerde halkın psikolojik tepkisini azaltmak için, banknotun üstünde hem eski hem de yeni değerler, yazılıyor. Bizde bu uygulamaya gidilirse, örenğin üç sıfır silindiğinde, aynı banknotun üzerinde hem 10.000.000 hem de 10.000 liralık değerler bulunacak. Uyum süresinin sonunda ise yalnız yeni değerli banknotlar tedavülde kalacak. Türkiye'de de bu yönde hazırlıklar var. Dikkat ederseniz, 1.000.000 banknotta tüm rakamlar aynı boyda ve renkte. Ama 5 milyonlukta son üç sıfır daha açık renkte basılmış. 10.000.000'lukta ise son üç sıfır açık renkte.

Para operasyonu için en az 6-9 ay öncesinden hazırlık yapılması gerekiyor. Batı ve Doğu Almanya'nın birleşmesinden sonra Doğu Alman Markı'nın, bildiğimiz mark ile değiştirilmesi için altı ay öncesinden kapsamlı bir plan yapıldı ve kamuoyuna geniş bilgi verildi.

Sıfır sayısının, paranın gerçek değeri ve gücü arasında doğrudan bir ilişki yok. Bir Hindistan Rupisi, 2.36 Japon Yeni'ne eşit. Ancak, yen, rupiden çok daha güçlü bir para birimi. Paranın gerçek değeri, ülkenin üretim gücüne, rezerv düzeyine, yıllık enflasyon oranına, dış ticaret hacmine ve cari işlemler açığına bağlı.

Faruk TÜRKOĞLU