OTOMOTİV
2500 işyeri kapandı, 25 bin işsiz
Şelale KADAK

Türkiye'nin lokomotif sektörlerinin başında gelen otomotiv, daralan talep ve yüksek faizden en çok nasibini alan sektörlerin başında geldi. Türkiye'nin en büyük üreticileri Tofaş ve Renault ile birlikte otomotiv yan sanayinin büyük bir kısmının yer aldığı Bursa'da 1999'da yaklaşık 10 bine yakın kişi işsiz kaldı. 2 bin 500 küçük işyeri kapısına kilit vururken, sektörün bütününde işini kaybedenlerin sayısı 25 bini geçti.

Otomotiv sektörü 5 yıl önce yaptığı projeksiyonlarda 1999'da 1 milyon otomobilin satılacağını varsaydı. Oysa otomobil üretimi de satışlar da talebin daralmasıyla tepetaklak oldu. 600 bin otomobil üretim kapasitesine sahip 7 fabrikanın toplam üretiminin 1999'da 250 bini geçmeyeceği belirtiliyor. Cirolar da hızla düşüyor. En büyük üretici Tofaş, ilk üç ayda 18.8 trilyon zarar etti. Otomobil fabrikaları, stoklarındaki değeri 100 milyonlarca doları bulan otomobillerin yükü altında ezilirken, hem kârları hem de ciroları düştü.

Üreticiler kapasitelerinin sadece yüzde 15'ini kullanınca, yan sanayiye verilen siparişler de iptal oldu. Taşıt Araçları Yan Sanayicileri Derneği Genel Sekreteri Barbaros Demirci, 7 milyar dolarlık üretim potansiyeli olan yan sanayinin ancak 3 milyar dolarlık üretim yapabildiğini belirterek, "4 milyar dolar atıl duruyor. Teknoloji yatırımı yapmaya çalışan firmalar var. Firmaların yeni kredi kullanması gerekirken öncekiler geri çağrılıyor" dedi. Demirci, küçük ve orta ölçekli yüzlerce firmanın kapanma noktasına yaklaştığını vurguladı.

Türk Metal Sendikası Bursa Şube Başkanı Sabri Doğan, sadece kendi üyeleri olan 3 bine yakın kişinin işsiz kaldığını belirterek, "Ülke genelini düşününce bunu 4'le 5'le çarpınca işsiz kalanların sayısı çığ gibi büyüyor" dedi.

Sıra beyaz yakalılarda
Koç Holding Başkanı Rahmi Koç da, dün katıldığı bir toplantıda otomotivin içinde bulunduğu duruma değindi ve Tofaş'ın krize, yeni modellerin çıkarıldığı dönemde yakalandığını söyledi. Rahmi Koç, işçi çıkarmaların "beyaz yakalılara" kadar ulaştığını belirterek, "Ama atlatacaktır" diye konuştu.

En büyük düşüş kamyonda (%)

B.Kamyon	-83
Otomobil	-31
K.Kamyon	-52
Otobüs	-32
Kamyonet	-25
Minibüs	-5

TEKSTİL
Dünyayı giydirirken çıplak kaldık

Mine ŞENOCAKLI

Ekonomiye yılda 10 milyar dolarlık döviz girdisi sağlayan tekstil ve hazır giyim sektörleri üç vurgun yedi: Vergi Yasası, yüksek faiz ve Asya krizi... Bunun sonucu üretim kapasiteleri yüzde 30-40'lara kadar geriledi, tezgahlar durdu, 1 milyon kişi işini kaybetti. Türkiye'nin önde gelen sanayi kuruluşlarını yaratan işadamlarının da ellerinde avuçlarında ne varsa gitti.

48 yıl heba oldu
75 yaşındaki İzmirli sanayici Necip Tatari'nin 48 yıl önce kurduğu TAÇ Sanayi, çok zor günler geçiriyor. Necip Bey, üzgün köşesine çekilmiş. Oğlu Mehmet Tatari ise mücadeleyi sürdürüyor.

1995'te Taç Sanayi bünyesindeki iplikhane, dokuma, boya ve konfeksiyon bölümlerini yenilemek üzere 25 milyon dolar kredi kullandıklarını ve zorlukların da o zaman başladığını anlatan Mehmet Bey, "Sıkıntılar arta arta, bu hale geldik. 3 yıl boyunca ayda 1 milyon dolar faiz ödedik. Ama dördüncü yılda tıkandık"diyor.

Bu yüzden, İzmir'deki Taç Sanayi Tesisleri'nin dokuma ve iplik bölümlerini tamamen kapattıklarını, boyahane bölümünün ise kısmen üretim yaptığını söyleyen Mehmet Tatari, çalışan sayısını da 1.200'den 200'e indirmek zorunda kaldıklarını anlatıyor: "İstihdamı elde tutmak için çok çaba harcadık. Ama mümkün değildi. İyi günlerde 50 milyon dolar ciro, 20 milyon dolar da ihracat yapıyorduk. Şimdi ancak yüzde 30 kapasite ile çalışabiliyoruz." Bu arada, bankalara olan 25 milyon dolar borç için protokol imzalandığını, ancak bu sefer de SSK ve muhtasar vergilerinden ötürü bellerini doğrultamadıklarını belirten İzmirli sanayici, "Neyimiz var, neyimiz yoksa satmaya başladık. 48 yıllık birikim eriyip gidiyor" diyor.

Mehter adımı gibi
Türkiye Tekstil Sanayi İşverenleri Sendikası Başkanı Halit Narin ise, tekstil sektörünün içinde bulunduğu durumu "Dura kalka gidiyoruz. Kapasite kullanım oranları yüzde 30'lara kadar düştü" diye özetliyor. Narin, kendi şirketinin de bir dönem 24 milyon dolar ihracat ve 50 milyon dolar ciro yaparken, şimdilerde bu rakamların yarısını yakalamakta güçlük çektiklerini belirtiyor.

İNŞAAT
Son 30 yılın en ağır krizi
Esen PİŞİRİCİ

Beraberinde birçok sektörü besleyen ve Türkiye'deki toplam istihdamın yüzde 5-6'sını oluşturan inşaat sektörü, vergi yasası ve yüksek faizlerden en çok hasar gören sektör oldu. İnşaat sektörünün toplam istihdam içindeki payı yüzde 2 ile son 30 yılın en düşük seviyesine indi. Dünyanın 42 ülkesine iş yapan ve ağırlıklı olarak da Libya ve Rusya'ya çalışan Türk müteahhitlerinin yurtdışındaki projelerinin durması da sıkıntıyı artırdı. Yurtdışından para gelmeyince içerideki projeler kaynaksız kaldı. Sektörde arz ilk defa talebin yüzde 30 üzerine çıktı.

İstihdam oranı düştü
Türkiye İnşaat Müteahhitleri İşveren Sendikası(TİMSE) Başkanı Sami Sarı

Kamu yatırımlarıyla ilgili ödenekler yok, inşaatların yüzde 90'ı durdu. Faizlerin yukarıya çekilmesi ve diğer yatırımlara göre cazip hale gelmesi insanları emlak yatırımından caydırıyor. Konut almak isteyenler kiralıkta oturup parasını faizde kullandırıyor. Özel inşaatlarda da duraklama var. Sektör büyük bir kaosun içinde. Eskiden inşaatın toplam istihdamdaki payı 5-6 idi, şimdi bu son 30 yılın en düşük seviyesine, yüzde 2'ye indi.

Dört yatırımı durdurdum
KASİAD(Karadeniz Sanayici ve İşadamları Derneği) ve Yılmaz Şirketler Grubu Yönetim Kurulu Başkanı Sait Yılmaz

ARZ, talebin yüzde 30 üzerine çıktı. Daha önce talep yüzde 50 daha fazlaydı. Yeni Vergi Yasası nedeniyle piyasanın dinamiğini oluşturan borç para alıp verme işini de yapamaz olduk. Ben uzun yıllardır bu sektördeyim, ilk kez projeerteliyorum. Toplamı 25 milyon dolarlık bir yatırımı ifade eden iki iş merkezi, 14 villa ve 150 dairelik toplu konut projesine başlayamıyorum.

Dışarıdan para gelmiyor
Türkiye Müteahhitler Birliği Genel Sekreteri Yılmaz Gürer

DünyanIn 42 ülkesine çalışan Türk müteahhitler, toplam işin yüzde 50'sini oluşturan Libya ve Rusya'dan paralarını alamayınca Türkiye'deki işlerine de kaynak aktaramaz oldular. Yatırım olanağı ortadan kalktı, yurtdışındaki projeler durdu. 1994 krizinde dış projeler sayesinde içerdeki krizden yara almadan kurtulabilmiştik. Ama 99'da dışarıda da yangın var.

Projeler dilimleniyor
Alarko İnşaatlar Grup Koordinatörü İzzet Garih
Konut sektöründe Türk arazi geliştiricileri eskisi kadar büyük stoklarla çalışmıyorlar. Biraz daha fazlar halinde kırıyorlar projeleri. 100 birimlik projeyi 10 dilime ayırıp parça parça satmayı öğrendiler. Türk yap-satçıları riski minimize etmeyi öğrendi. Projeler birimlere ayrılınca problem de ancak o birim kadar acıtıyor.